Ochrona drzew przed zgorzelami i rakami

W ostatnich latach liczba pestycydów zarejestrowanych do ochrony upraw sadowniczych przed chorobami i szkodnikami zmniejszyła się. Znacznie utrudnia to lub wręcz uniemożliwia prawidłową i skuteczną ochronę roślin przed chorobami. Zjawisko to obserwujemy między innymi w ochronie takich upraw małoobszarowych jak: brzoskwinie, czereśnie, morele, ale także w wielkoobszarowych (jabłonie) w ochronie przed patogenami powodującymi zgorzele i raki.

Z 82 zarejestrowanych obecnie fungicydów do ochrony roślin sadowniczych przed chorobami, tylko dwa (Topsin M 500 SC i Funaben Plus 03 PA) zawierające tę samą substancję aktywną (tiofanat metylu), mogą być stosowane do ochrony śladów poliściowych, drobnych ran powstałych podczas wiosennego formowania koron, po gradobiciu, a w szkółkach także po osmykiwaniu liści przed porażeniem przez patogeny kory i drewna, głównie grzyby z rodzajów Nectria spp. i Pezicula spp. Tiofanat metylu jako benzimidazol należy do grupy środków o dużym ryzyku selekcji form odpornych. Jednym z podstawowych sposobów zapobiegania powstawaniu odporności jest rotacja preparatów o różnym mechanizmie działania. Konieczne więc staje się wykorzystanie do zwalczania chorób kory i drewna także związków miedziowych, mimo że ich skuteczność w zapobieganiu infekcjom ran przez patogeny grzybowe jest stosunkowo słaba.

Topsin M 500 SC stosowany jest w polskich sadach już od ponad 30 lat i wykazuje dobrą skuteczność w zwalczaniu raka drzew owocowych, zgorzeli kory i gorzkiej zgnilizny jabłek, gruszek oraz brunatnej zgnilizny drzew pestkowych na wiśniach, śliwach, morelach i brzoskwiniach, a także leukostomozy drzew pestkowych. Tak szeroki zakres zwalczanych patogenów niestety już wkrótce nie będzie możliwy. Według nowego zezwolenia MRiRW (nr R-74/2012 z 18.05.2012 r.) środek Topsin M 500 SC będzie mógł być stosowany tylko w sadach jabłoniowych do ochrony przed rakiem drzew owocowych, zgorzelą kory i gorzką zgnilizną jabłek; w sadach śliwowych i wiśniowych przeciwko brunatnej zgniliźnie drzew pestkowych oraz drobnej plamistości liści drzew pestkowych na wiśniach.

Patogeny wywołujące choroby kory i drewna stanowią dość dużą grupę agrofagów zasiedlających wszystkie drzewa i krzewy owocowe w różnym stopniu, w zależności od gatunku lub odmiany.

Bardzo często właściwe rozpoznanie czynnika sprawczego jest niemożliwe ze względu na podobne symptomy. Znaczny wpływ na występowanie chorób, ma przebieg warunków atmosferycznych. Ciepła i wilgotna pogoda w okresach jesiennych i zimowych sprzyja np. zarodnikowaniu oraz infekcjom wszelkich zranień kory, a także porażeniu śladów poliściowych i tych po zerwanych owocach przez Nectria galligena, sprawcy raka drzew owocowych. Z danych literaturowych wynika, że w wyniku sprzyjających warunków atmosferycznych jesienią (temperatura ok. 8–10oC, wysoka wilgotność) infekcji może ulec nawet 50–60% śladów poliściowych. Z kolei niska temperatura zimą, w wyniku której dochodzi do uszkodzenia tkanek (spękania kory, rozłamania konarów), sprzyja masowemu porażaniu przez grzyby z rodzaju LeucostomaCytospora spp., sprawcy leukostomozy drzew pestkowych i cytosporozy jabłoni oraz Chondrostereum purpureum, sprawcy srebrzystości liści drzew owocowych.

W sadach jabłoniowych podstawowym problemem są rak drzew owocowych (Nectria galligena, syn. Neonectria galligena) oraz, szczególnie w szkółkach i młodych nasadzeniach, zgorzel kory powodowana przez grzyby z rodzaju Pezicula. Szkodliwość wymienionych chorób bywa niekiedy bardzo duża, zwłaszcza na odmianach podatnych.

Rak drzew owocowych

Fot. 1. Rak drzew owocowych – zarodniki konidialne

Fot. 1. Rak drzew owocowych – zarodniki konidialne

Sprawcą jest grzyb N. galligena, występujący we wszystkich rejonach uprawy jabłoni i grusz. Grzyb ten zimuje w postaci grzybni w zrakowaceniach lub w postaci kulistych, karminowych owocników, w których od jesieni do późnej wiosny tworzą się zarodniki workowe, będące źródłem infekcji. Drugim źródłem infekcji są zarodniki konidialne (fot. 1), występujące na każdej ranie rakowej w postaci białokremowych skupień. Ze względu na obecność dwóch rodzajów zarodników, infekcje mogą zachodzić praktycznie w ciągu całego roku. Grzyb poraża tkanki gospodarza przez różnego rodzaju uszkodzenia, rany mechaniczne, po cięciu, mrozowe i przez ślady poliściowe. Patogen występuje powszechnie i może porażać wszystkie odmiany jabłoni oraz wiele innych gatunków drzew liściastych. Do najbardziej podatnych należą ‘Elise’, ‘Elstar’, ‘Gala’, ‘Koksa Pomarańczowa’, ‘Melrose’, ‘Topaz’, ‘Rajka’ i inne odmiany parchoodporne. W miejscu porażenia, kora brunatnieje, zapada się i ulega nekrozie.

Fot. 2. Jabłko z objawami raka drzew owocowych (sztuczne zakażenie)

Fot. 2. Jabłko z objawami raka drzew owocowych (sztuczne zakażenie)

W odróżnieniu od zgorzeli kory, rany rakowe są bardziej rozległe. Patogen niszczy nie tylko miękisz korowy, ale także drewno, co objawia się przebarwieniem rdzenia pędów na kolor brązowy. Ze względu na rozwój grzybni zarówno w miękiszu korowym, jak i wiązkach przewodzących, wyniszczenie patogena jest niezwykle trudne. W ochronie przed rakiem drzew owocowych bardzo ważna jest przede wszystkim prawidłowa agrotechnika, głównie ograniczanie źródła infekcji poprzez wycinanie silnie porażonych pędów lub całych drzew, czyszczenie ran rakowych w czasie suchej pogody, dobór odpowiedniego stanowiska dla odmian podatnych. Ochrona chemiczna polega przede wszystkim na zabezpieczaniu ran przed porażeniem. Opryskiwania fungicydem Topsin M 500 SC w dawce 1,5 l/ha należy wykonywać po wszelkich zabiegach powodujących uszkodzenia kory, takich jak: cięcie, osmykiwanie liści oraz po gradobiciu. W rejonach, w których obserwowane są infekcje śladów poliściowych, konieczne jest także opryskiwanie tym preparatem zwłaszcza odmian podatnych, w okresie opadania liści. Preparat hamuje zarówno kiełkowanie zarodników, jak i wzrost grzybni, a więc wykazuje bardzo dobrą skuteczność jako środek zapobiegawczy, jak również interwencyjny. Z badań belgijskich wynika, że efektywność środka Topsin M 500 SC zarówno, w zabiegach zapobiegawczych, jak i poinfekcyjnych w zwalczaniu raka drzew owocowych wynosi powyżej 90%. Przeprowadzone w Instytucie Ogrodnictwa testy laboratoryjne potwierdziły jego wysoką skuteczność zarówno w zabezpieczaniu ran na pędach i owocach (fot. 2), jak również w hamowaniu wzrostu grzybni na podłożu sztucznym. Dobre efekty uzyskiwano także z innymi fungicydami np. ditianonem, kaptanem lub tebukonazolem, dlatego wskazane byłoby stosowanie mieszanin lub rotacji pomiędzy poszczególnym substancjami aktywnymi.

Gruzłek cynobrowy

Fot. 3. Gruzłek cynobrowy (Nectria cinnabarina) – skupienia grzybni ze sporodochiami

Fot. 3. Gruzłek cynobrowy (Nectria cinnabarina)
– skupienia grzybni ze sporodochiami

W ostatnich dwóch latach szczególnie nasiliły się objawy nekroz wokół śladów poliściowych. Jak się okazało, było to związane z uszkodzeniami mrozowymi drzew i wystąpieniem patogena słabości, jakim jest Nectria cinnabarina (gruzłek cynobrowy), dający objawy podobne do tych powodowanych przez N. galligena. Jest to pasożyt okolicznościowy, który zasiedla głównie martwe lub obumierające zdrewniałe organy drzew liściastych i krzewów. Najczęstszymi miejscami wnikania grzyba są różnego rodzaju rany powstałe na skutek uszkodzeń mechanicznych, gradowych, mrozowych lub spowodowanych suszą. Grzyb przerasta do drewna, w którym gwałtownie rozwija się. W wyniku infekcji tworzy się brunatno-czerwona nekroza, a kora w tym miejscu zamiera. Na martwej lub zamierającej tkance grzyb wytwarza charakterystyczne pomarańczowe skupienia grzybni ze sporodochiami (fot. 3), w których masowo produkowane są zarodniki konidialne, uwalniane w ciągu całego roku, w okresach wilgotnej pogody. Obok sporodochiów, mogą tworzyć się także ciemnoczerwone perytecja, w których tworzą się zarodniki workowe. Z przeprowadzonych doświadczeń laboratoryjnych wynika, że dobrą skuteczność w hamowaniu grzybni patogena wykazuje również Topsin M 500 SC, a także środki zawierające tebukonazol, cyprodinil i fludioksonil.

Zgorzel kory

To kolejna choroba kory i drewna powszechnie występująca w sadach jabłoniowych. Jej objawy są różne i zależą od wieku porażonego organu, miejsca zakażenia i szczepu grzyba. Najczęściej są to niezbyt głębokie nekrozy widoczne na jednorocznych bądź dwuletnich pędach, wokół śladów poliściowych, u podstawy krótkopędów lub wokół uszkodzeń kory. W miejscu porażenia kora brunatnieje, zapada się, łuszczy i zamiera. Większość uprawianych w Polsce odmian jabłoni należy do podatnych na porażenie. Najwięcej objawów obserwuje się na odmianach ‘Gala’, ‘Elstar’, ‘Golden Delicious’ i ‘Pinova’. Zarodniki konidialne tworzące się na porażonych krótkopędach stanowią główne źródło infekcji nowych tkanek. Wnikają one przez blizny po opadłych liściach, rany po zerwanych owocach oraz po mechanicznych uszkodzeniach kory (cięcie, szczepienie, żerowanie szkodników). Miejscem porażenia są także przetchlinki owoców. Infekcje owoców mają charakter utajony i od momentu ich zakażenia w sadzie do ujawnienia się objawów chorobowych w okresie przechowywania w formie charakterystycznego „oczkowania” (gorzka zgnilizna) może minąć nawet kilka miesięcy. Szczególnie podatne na gorzką zgniliznę są jabłka odmian: ‘Elstar’, ‘Rubin’, ‘Golden Delicious’, ‘Koksa Pomarańczowa’, ‘Gala’, ‘Šampion’, ‘Ligol’, ‘Pinova’, ‘Fiesta’.

W zapobieganiu zgorzeli kory, szczególnie na młodych drzewach, ważne jest usuwanie pędów z objawami choroby i zabezpieczanie ich pastą Funaben Plus 03 PA lub farbą emulsyjną z dodatkiem 2% roztworu środka Topsin M 500 SC, a także ochrona uszkodzeń kory poprzez wiosenne opryskiwanie tym preparatem. Zabieg jest szczególnie ważny po osmykiwaniu liści w szkółkach oraz po uszkodzeniach gradowych. Efektywność środka Topsin M 500 SC w ochronie drzew przed zgorzelami, a jabłek przed gorzką zgnilizną jest bardzo dobra. W niektórych sadach mogą jednak występować formy odporne grzyba na tiofanat metylu, dlatego też odnotowanie słabszej skuteczności tego preparatu powinno skłonić producenta, do sprawdzenia czy nie ma w sadzie odporności.

Brunatna zgnilizna

Fot. 4. Objawy brunatnej zgnilizny drzew ziarnkowych na jabłkach

Fot. 4. Objawy brunatnej zgnilizny drzew ziarnkowych na jabłkach

Jest częstym problemem zarówno w sadach ziarnkowych, jak i pestkowych, zwłaszcza w lata wilgotne z dużą liczbą opadów. Choroba znana jest przede wszystkim z objawów występujących na owocach (fot. 4), w postaci brunatnych, szybko powiększających się gnilnych plam, na których po kilku dniach pojawiają się koncentrycznie ułożone, żółto-brunatne brodawki. Gnijące i wysychające owoce ulegają mumifikacji i w formie ciemnobrązowej do czarnej mumii pozostają na drzewach aż do wiosny. Grzyby mogą porażać również kwiaty, krótkopędy i pędy drzew owocowych. Szczególnie groźne są infekcje kwiatów moreli i wiśni powodowane przez Monilinia laxa, który przerastając z kwiatów do pędów powoduje niekiedy masowe zamieranie wierzchołków pędów.

W celu ochrony owoców w sadach drzew ziarnkowych, zwłaszcza w lata z dużą ilością opadów, które sprzyjają infekcjom, konieczne jest wykonanie 2 lub 3 zabiegów, po czerwcowym opadzie zawiązków, preparatami Topsin M 500 SC lub Sadoplon 75 WP.

O intensywności wystąpienia brunatnej zgnilizny w sadach drzew pestkowych decydują warunki atmosferyczne panujące w okresie kwitnienia. Na odmianach wiśni i moreli podatnych na porażenie, niewielkie źródło infekcji w postaci pojedynczych mumii w koronie drzewa, może być wystarczające do wywołania silnego porażenia kwiatów i pędów. W związku z tym nawet po roku słabej infekcji, nie można zaprzestać ochrony w następnym sezonie. Zwalczanie brunatnej zgnilizny powinno być prowadzone w każdym roku, a liczbę zabiegów należy uzależniać od podatności odmiany i występowania choroby w poprzednich kilku sezonach. Termin rozpoczęcia zabiegów powinien być ściśle uzależniony od fazy rozwojowej kwiatów. Pierwszy zabieg należy wykonać w momencie rozchylania się pierwszych kwiatów, a drugi w fazie pełni kwitnienia. Do ochrony wiśni polecane są związki z grupy inhibitorów biosyntezy ergosteroli (IBE), strobiluryn oraz benzimidazoli. W sadach morelowych zgodnie ze „starą” etykietą można stosować jeszcze fungicyd Topsin M 500 SC w rotacji z preparatami miedziowymi. W sadach śliwowych infekcje kwiatów obserwowane są rzadko i najczęściej nie ma konieczności prowadzenia ochrony w okresie kwitnienia. Natomiast największym problemem, zarówno w sadach śliwowych, jak i brzoskwiniowych, jest gnicie owoców. Zabiegi ochrony chemicznej najlepiej rozpocząć około 3 tygodnie, a na odmianach późno dojrzewających około 5 tygodni po kwitnieniu. Choroba rozprzestrzenia się najszybciej w okresie od momentu wybarwiania się owoców do zbiorów. Fungicydami zarejestrowanymi do ochrony owoców śliw przed porażeniem są te zawierające tebukonazol w rotacji z fungicydem Topsin M 500 SC.

Dr Beata Meszka, Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach

Post Navigation