W ostatnim okresie w Unii Europejskiej podjęta została szeroka dyskusja na temat neonikotynoidów. Komisja Europejska zaproponowała bowiem wprowadzenie dwuletniego ograniczenia w stosowaniu substancji czynnych niektórych noenikotynoidów, które są podejrzewane o stwarzanie wysokiego ryzyka dla pszczół. Pierwotnie zakaz miał wejść w życie od 1 lipca b.r. i objąć insektycydy produkowane na bazie trzech substancji czynnych.

Ostatecznie propozycja nie znalazła akceptacji w marcowym głosowaniu Komisji Europejskiej. Nie wiadomo jednak na jak długo. Prowadząc dyskusję na temat neonikotynoidów warto zwrócić uwagę na fakt, iż substancji tych nie można traktować jednakowo, a proponowane ograniczenie nie dotyczy insektycydu Mospilan 20 SP. Istotnym, zatem będzie bardziej szczegółowe omówienie neonikotynoidów jako grupy substancji czynnych zalecanych w ochronie roślin.

Następcy nikotyny

Neonikotynoidy to grupa substancji czynnych wprowadzona do ochrony roślin pod koniec XX wieku. Ich „protoplastą” była nikotyna stosowana od dawna w postaci naparów lub do zadymiania upraw w celu zwalczania różnych szkodników roślin. Ponieważ substancja ta stwarzała jednak zagrożenie dla ludzi i środowiska, została wycofana, a jej miejsce zajęły neonikotynoidy, będące ukierunkowanym przekształceniem nikotyny w substancje bardziej bezpieczne, ale nadal charakteryzujące się wysoką skutecznością w zwalczaniu wielu szkodników.

Jak działają?

Pod względem mechanizmu działania neonikotynoidy są antagonistami acetylocholiny, związku chemicznego występującego w komórkach nerwowych żywych organizmów. Po wniknięciu do organizmu substancja aktywna neonikotynoidów zastępuje acetylocholinę w niektórych receptorach (nikotynowych i nikotynowo-muskarynowych) aktywując je podobnie do acetylocholiny. Po wywołaniu impulsu nie ulega on jednak degradacji enzymatycznej. Efektem działania jest nadpobudliwość neuronów objawiająca się drgawkami i konwulsjami mogącymi doprowadzić do śmierci owada.

Mospilan 20 SP

Acetamipryd należy do insektycydów neonikotynoidowych z grupy cyjanoamidynowej, nieklasyfikowanych jako toksyczne dla pszczół

Neonikotynoidy nie stanowią jednorodnej grupy chemicznej, a ich poszczególne substancje aktywne można podzielić na dwie podstawowe grupy (nitroguanidynowe oraz cyjanoamidynowe) różniące się pod względem budowy chemicznej. Do grupy neonikotynoidów nitroguanidynowych należą m.in.: imidachlopryd, tiametoksam oraz chlotianidyna a do neonikotynoidów cyjanoamidowych: acetamipryd oraz tiachlopryd. Różnice w budowie chemicznej związków z obu wymienionych grup wpływają na ich podatność na rozkład w glebie oraz metabolizm w organizmie owada.

Mospilan 20 SP a pszczoły

Różnice w budowie chemicznej neonikotynoidów nitroguanidynowych i cyjanoamidowych znajdują również odzwierciedlenie w przypadku poziomu toksyczności dla pszczół.

Substancją czynną insektycydu Mospilan 20 SP jest acetamipryd należący do drugiej z wymienionych grup. Związek ten jest łatwo metabolizowany przez organizm pszczoły, przez co jego toksyczność dla tych owadów jest niska.

I właśnie ta jego właściwość jest szczególnie ważna w dyskusji nad znaczeniem neonikotynoidów w upadkach rodzin pszczelich zjawiska określanego jako masowe zamieranie rodzin pszczelich. Wiele opinii wskazuje stosowanie insektycydów z grupy neonikotynoidów jako podstawową przyczynę tego zjawiska. Trzeba jednak pamiętać, że zarzuty te nie mogą dotyczyć substancji czynnych z grupy cyjanoamidowych ponieważ ich budowa chemiczna znacznie ogranicza lub całkowicie eliminuje ich wpływ na pszczołę miodną i inne gatunki owadów nie będących obiektem zwalczania. Należy również podkreślić, że insektycydy zawierające substancje czynne z grupy nitroguanidynowych mają w etykiecie zapisy dotyczące ich wysokiej toksyczności dla pszczół podczas, gdy insektycydów z grupy cyjanoamidowej takie uwagi nie dotyczą.

Na podstawie powyższej analizy łatwiej zrozumieć, dlaczego wspomniane na wstępie ograniczenie stosowania neonikotynoidów zaproponowane przez Komisję Europejską dotyczyło tylko substancji czynnych z grupy nitroguanidynowych: chlotianidyny, imidachloprydu oraz tiametoksamu. Nie wspominały natomiast o insektycydach neonikotynoidowych z grupy cyjanoamidynowej, do których należy m.in. Mospilan 20 SP.

Mgr Grzegorz Pruszyński, Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu